DILI: Prezidente Repúblika, José Ramos Horta vizita ba pasiénte labarik sira ne’ebé ho moras dengue, hala’o tratamentu saúde, iha Ospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) no Sala Internamentu Tasi-Tolu, hodi fó apoia ai-hán ba sira.
Iha vizita Xefe Estau ne’e, simu direta husi Diretor Ezekutivu no Prezidente Konsellu Diretivu HNGV, Nuno Vital Soares, hamutuk ho Membru Konsellu Diretiva, iha resintu HNGV Rua Bidau Toko Baru, Dili, loron kuarta feira, (ohin).
Objetivu husi vizita hanesan fahe domin no apoiu aihan (aifuan/sumu) ba pasiente pediatria (labarik) sira ho moras dengue ne’ebé hala’o hela tratamentu iha Sala internamentu Emerjensia no Pediatria HNGV no Sala Internamentu Tasi-Tolu.
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta hatete, ohin hamutuk ho kompaña Agua Leste halo vizita ne’e no fahe ai-fuan no sumu (juice) ba pasiente sira ho moras dengue.
“Iha semana kotuk hau foin mai halo vizita mesak lori ai-fuan no sumu ba pasiente sira, maibe hau observa no hare pasiente barak, ne’e duni hau fo intrusaun ba Agua Leste hodi fó apoiu tan be gratuita ba pasiente dengue sira iha ospital,” Deklara PR Horta, liu husi Komunikadu ne’ebé online INDEPENDENTE asesu husi Média-HNGV, Kuarta (18/02).
Xefe Estadu hatuta, moras dengue persiza konsumu bee no sumu barak hodi nune’e bele prevene no kura moras dengue ne’e rasik.
Alende ne’e, Prezidente Repúblika fó apresia ba servisu profisionais saúde sira iha HNGV, maske hasoru pasiente barak no servisu todan, maibe nafatin halo servisu di’ak ho profisional hodi tulun pasiente sira.
Iha oportunidade ne’e, Horta apela ba inan-aman sira, atu kuidadu ambiente mos iha ida-idak nia hela fatin liu-liu hadok labarik sira husi lixu no bee foer, tanba susuk dengue moris iha fatin refere.
Iha fatin hanesan, Diretor Ezekutivu no Prezidente Konsellu Diretivu HNGV, Nuno Vital Soares haktuir, HNGV fó tratamentu pasiente moras dengue tuir nia kategoria mak hanesan pasiente ho nivel moderadu ka severe halo tratamentu iha HNGV no pasiente dengue kma’an iha sala internamentu Tasi-tolu.
Nia informa, hahu husi fulan janeiro to’o fevereiru 2026 HNGV fó alta ona pasiente ho moras dengue hamutuk 422, pasiente dengue ne’ebé sei ativu hala’o hela tramentu iha HNGV no sala internamentu Tasi tolu hamutuk 174 no mos pasiente halakon vida hamutuk 10.
Entertantu, atividade vizita ne’e hala’o durante oras ida ba iha enfermaria ka sala internamentu pediatria no emerjensia HNGV no kontinua vizita ba iha sala internamentu Tasi-Tolu.
Editór: Aquino Gomes
DILI: Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) introdús ona kartaun biométriku ba eleitór tuan rihun 287,872 no eleitór foun rihun 37, iha rai-laran.
DILI: Médiku espesialista Unidade Onkolojia, Hospitál Nasionál Guido Valadares, husu komunidade atu muda estilu moris no evita fatór risku sira ne’ebé kontribui ba moras kankru, hanesan fuma sigaru, hemu alkol, obesidade no konsumu aihan la saudável.
DILI: Institutu Nasionál Kombate Moras HIV-SIDA kontinua esforsu ba kombate moras HIV-SIDA liu husi edukasaun públika. Iha 16 Fevereiru ne’e, institusaun ne’e servisu hamutuk ho Eskola Tékniku Informátika hodi realiza sensibilizasaun ba estudante sira kona-ba prevensaun transmisaun HIV.
DILI: Diretór Serbisu Munisipal Agrikultura Munisipiu Dili, Marcelino Mendonça Pereira hatete, daudaun ne’e area pontesial natar iha Hera, Dili, domina ona ho konstrusaun boot nune’e labele aproveita hodi hala’o atividade.
DILI: Polémika kona-ba rekrutamentu kadetes foun ba Polísia Nasionál Timor-Leste manas ba daudaun. Enkuantu Komisaun B Parlamentu Nasional afirma katak seidauk hetan evidénsia ofisiál ruma hodi fó sai ba públiku, bankada Partidu Libertasaun Populár (PLP) fiar katak iha indikasaun forte ba nepotizmu iha prosesu selesaun.
DILI:Veteranu militar na’in 50 ne’ebé servisu iha Falintil-Forsa Defeza Timor-Leste ofisialmente tama ona ba reforma no fila fali ba vida sivíl, enkuantu na’in 12 seluk transfere ba Forsa Rezerva. Informasaun idane'e bazeia ba publikasaun iha Jornál Repúblika.
DILI: Ministru Obras Públika, Samuel Marçal promete eletrisidade iha kapital Dili ne’ebé sempre mate-lakan sei estavel iha fulan Marsu to’o Abril tinan ne’e, tanba governu halo hela infraestrutura hodi hakoi hotu fiu ba rai okos.
DILI: Embaixadór Fransa la’ós rezidente, Fabien Panome atualiza kompromisu hametin kooperasaun bilaterál atu apoia dezenvolvimentu Timor-Leste (TL) ni’an iha área oioin ba Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão.
DILI: Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu bá Ministériu Edukasaun (ME) atu reforsa formasaun ba Formadór li’an jestuál sira, nune'e koloka iha Eskola sira hanorin maluk Ema ho Defisiénsia tilun sira ho di'ak liután.
“Husu bá Ministra Edukasaun tenke iha programa ne’ebé di’ak kona-bá formasaun bá formadór sira li'an jestuál ni'an atu koloka sira iha eskola sira, nune’e sira bele ko’alia ho professór sira no mós bele tradús li'an jestuál bá maluk sira ho defisiénsia tilun,” PM Xanana husu iha ámbitu abertura bá Workshop Nasionál Kona-bá Validasaun Sinál Jestuál Timor-Leste ho tema: “Rona ho ami-nia matan no ko’alia ho ami-nia liman” ne’ebé realiza iha salaun João Paulo II Comoro, Segunda (16/02).
Tuir Xefe Governu katak Ministériu Edukasaun tenke halo programa ida-ne’e hodi hatudu kompromisau IX Governu Konstitusionál ni'an bá li'an jestuál, nune’e fasilita maluk defisiénte sira iha tradusaun bá transmisaun informasaun hosi média, fasilita tradúsaun iha eventu bo’ot sira, semináriu sira no seluk tán.
Iha fatin hanesan, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares hateten, IX Governu Konstitusionál liu-hosi Ministériu Edukasaun iha kompromisu as-liu atu assegura edukasaun inkluzivu bá ema hot-hotu.
“Tuir Lei Baze Edukasaun Timor-Leste nian, labarik sira hotu iha direitu atu la'ós de'it bá eskola, maibé mós atu iha oportunidade hanesan bá susesu eskolár,” Ministra haktuir.
Nia fundamenta, agora Ministériu Edukasaun mós hahú ona haree ho kle’an problema defisiénsia tilun no matan ne’ebé foka bá tratamentu no intervensaun sira.
Iha biban ne'e mós, Diretora Klibur Defisiénsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL), Crisensia Madeira de Jesus, konsidera hanesan onra bo’ot tebes hodi simu ema hotu iha semináriu validasaun importante ida-ne'e bá li'an jestuál Timor-Leste ni'an.
Durante tinan tolu ikus, KDT-TL parseria ho Assosiasaun Defisiénsia Timor-Leste (ADTL) Ministériu Edukasaun (ME) no Institutu Nasionál Linguistika (INL) servisu hamutuk ho komunidade defisiénsia tilun iha Timor-Leste ho apoiu tékniku hosi PHD hamutuk lori ida-idak nia koñesimentu, kultura no esperiénsia moris hodi dezenvolve mata-dalan li'an jestuál Timor-Leste nian - Lian ida-ne'ebé lori dignidade, kreatividade no identidade bá sidadaun sira ho defisiénsia tilun.
“Ohin loron marka momentu importante ida maka validasaun bá lian ida-ne'e. Maibé ida-ne'e la'ós de'it nu'udár pasu prossesuál ida. Rekoñesimentu ofisiál bá li'an jestuál Timor-Leste nian mak ezijénsia morál no nesesidade prátiku ida,” Crisensia Madeira de Jesus hateten.
Nia reforsa, ida-ne’e sei fasilita labarik sira atu aprende li'an jestuál hosi idade kiik, fasilita komunikasaun entre defisiénsia tilun no ema ne'ebé la ho defisiénsia tilun iha familia, fatin- servisu no fatin públiku sira.
Aliende ne’e, assegura katak, labarik defisiénsia tilun sira bele assesu bá edukasaun no atinje sira-nia poténsia, haburas merkadu servisu bá tradutór li'an jestuál no afirma Timor-Leste nia kompromisu bá direitus umanus, inkluzaun no dignidade ema ho defisiénsia sira-nian.
Nune'e, KDT-TL husu Primeiru Ministru, Ministra edukasaun, INL no parseiru sira tempu atu halo asaun ho determinasaun mak agora. Aprezentasaun lei rekoñesimentu legál bá li'an jestuál Timor-Leste nian la'ós de'it simbóliku, maibé transformativu rekoñesimentu legál sei permite labarik ho defisiénsia atu aprende formalmente, tulun manorin sira bele uza bá hanorin no bá utilizasaun públiku, hodi asegura katak labarik no adultu ho defisiénsia tilun la hela iha kotuk.
Nia parte, agradese bá PM Xanana ne'ebé rona ona preokupasaun maluk sira hosi KDT-TL iha fulan agustu 2025, durante akampamentu bá joven ho defisiénsia no responde kedan pedidu hodi hari'i sentru aprendijazen bá labarik sira ho defisiénsia tilun desde Novembru 2025 no utiliza ona.
Purtantu, workshop ne’e realiza durante loron lima hahú hosi 16-20 fevereiru ho partisipante kada munisípiu iha na’in-lima, hetan apoiu hosi Departamentu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu (DFAT) Austrália, koordena ho Ministériu Edukasaun, INL no ADTL.
Editor: Aquino Gomes
DILI: Governadór Banku Sentrál Timor-Leste, Hélder Lopes parabeniza no apresia Kaebauk Investimentu no Finansas, SA, ne'ebé kontribui ona ba dezenvolvimentu ekonómiku rai-laran durante tinan hirak nia laran.
DILI: Federasaun Futeból Timor-Leste (FFTL) komesa halo ona transferénsia prémiu jogu ba klubu sira-ne'ebé kompete iha Tasa Liga FFTL 2026. Nune'e provizóriu ekipa Portu Taibesi mak hetan osan boot liu.
DILI: Jogadór Diaspora Karketu Dili Fc, Daniel Gaio susesu lori sai nia ekipa husi derota, bainhira kontra adversáriu Assalam Fc ho rezultadu 1-1, iha jogu jogu volta dahuluk meia finál, Tasa da Liga Federasaun Futeból Timor-Leste (FFTL, iha estádiu munisípal Dili, domingu kalan foin lalais ne'e.
DILI: Tinan akadémiku 2026, Universidade Oriental Timor Lorosa’e (UNITAL), nia tarjetu sei simu estudante foun hamutuk rihun 1-resin, bazeia ba infraestrutura no rekursu umanu ne’ebé sira iha.