ERMERA: Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, dezafia servisdor públiku no povu Munisípiu Ermera atu servisu ho responsabilidade no preparasaun máximu tanba iha tinan 2027 governu sei implementa poder lokal, ne’ebé fó autonomia boot liu ba munisípiu sira atu jere rasik sira-nia orsamentu.
DILI: Uniaun Juventude Suku Mau-Nuno konsidera Ministériu Edukasaun koko manipula realidade ne’ebé eskola paralelu Dugau hasoru, tanba eskola ne’e nia kondisaun grave duni, no estudante sira mós tuur iha rai hodi tuir prosesu aprendizajen.
Liu husi konferénsia imprensa iha Jardín 5 de Maiu, Kolmera, Dili, Kuarta (25/02), Portavós UJESMA, Julino Maya de Araújo, hatete katak organizasaun ne’ebé nu’udar entidade juvenil independente no apartidária, sente presiza atu defende no promove justisa ba komunidade Suku Maununu.
Tuir nia, Eskola Paralelu Dugau hari’i husi inisiativa inan-aman no profesór sira iha fulan Janeiru 2017, ho objetivu atu fasilita labarik sira iha Aldeia Mau-Suka ne’ebé labele asesu ba EBF 1.2.3 Martinho de Araújo tanba distánsia dook, estrada aat no laiha transporte.
“Estrada diresaun husi Mau-Suka ba eskola difikulta tebes movimentasaun, liu-liu ba labarik ki’ik sira. Bainhira udan monu, sira tenke ultrapasa tahu-naruk ne’ebé perigózu,” nia esplika.
Bainhira konsege ultrapasa tahu naruk no to’o iha eskola, problema ne'ebé estudante no professor sira sei hasoru mak kondisaun eskola ne'ebé grave ne’ebé la tulun prosesu aprendizajen.
“Eskola didin de'it uza kalen, labele atu salva bainhira udan boot," dehan nia.
Problema seluk tan mak laiha kadeira no meza ne'ebé sufisiente atu fasilita estudante sira.
“Ida ne'ebé triste no lamentavel loos mak estudante sira tuur iha rai hodi tuir aula, iha influensia boot halo sira laiha konsetrasaun iha prosesu aprende,” dehan nia.
Aleinde ne’e, nia hatutan, eskola ne’e mós laiha bibluateka ba estudantes sira.
“Oinsa estudante sira bele asesu livru, enkuantu laiha bibleoteka?,” nia husu.
Faktus hirak ne’e, tuir nia, mak Jornal INDEPENDENTE públika iha 19 Fevereiru 2026, liu husi ninia notisia ho titlu: Retratu moris iha Maumura: Estuda iha eskola aat, lao kilometru 6 ba tratamentu saude.
"Ne'e realidade, la inventa ou nein manipula. Ida ne'e mak faktus konkretu ne'ebé Jornál INDEPENDENTE públika iha dia 19 Fevereiru 2026.Ikus mai hetan kedas reazen husi Ministériu Edukasaun ba Jornal INDEPENDENTE kataknotisia ne'ebé mak Jornal INDEPENDENTE publika ne'e la loos ka inventa, tanba kondisaun eskola paralelu Dugau ne'e di'ak no bele utiliza," dehan nia.
Husi reasaun ME ne’e, UJESMA nota katak, ME koko manipula realidade hodi kari rai-rahun ba komunidade no estudante sira-nia matan, atu povu simu no konkorda de'it hanesan premiu ida sein atu kestiona.
“Loloos Ministériu Edukasaun tenke apresia ba Jornal INDEPENDENTE tanba rekolla informasaun ne’ebé liga ho responsabilidade Ministériu nian,” dehan Julino.
Ho nune’e, UJESMA rekomenda ba Ministériu Edukasaun atu:
"Ikus liu hakarak sujere ba ME katak ‘hakribi lia-sala no manipulasaun, ko'alia lia loos tuir verdade konkretu," dehan Julino.
ME konsidera kondisaun eskola di’ak
Iha 19 Fevereiru, hafoin Jonal INDEPENDENTE públika notisia kona-ba kondisaun eskola iha Dugau, Ministériu Edukasaunliu husi ninia pajina Facebook ofisial, hatete katak informasaun kona-ba kondisaun eskola aat ne’e la loos.
“Relasiona ho notisia ne’ebé públika sai husi Jornal INDEPENDENTE iha loron 19/02/2026 kona-ba klase paralela Dugau husi EBF 1.2 ne’ebé fó sai katak eskola refere ‘estuda iha eskola aat’ ne’e la loos tanba eskola refere nia kondisaun sei bele uza, maske didin de’it ho kalen,” dehan ME.
Maske nune’e, ME hatete tan, hafoin haree notisia ne’e, ekipa téknika husi Gabinete Relasaun Públika no Protokolu halo kedas kontatu ho Superintendente no Diretór Serbisu Edukasaun Munisipál Ainaro hodi hetan informasaun.
Tuir informasaun ne’ebé fó katak eskola refere harii husi komunidade sira atu fasilita estudante sira-nia prosesu aprendizajen, tanb aestudante balun ne’ebé hela dook husi eskola EBF 1.2.
Serbisu Edukasaun Munisípiu Ainaro informa ona mós ba ME katak molok ne’e ekipa tékniku sira husi ME ba haree tiha ona no atu haruka materiál konstrusaun hodi hadi’a eskola refere.
“Tuir informasaun husi Diretór Serbisu Edukasaun Munisipál Ainaro katak klase paralela Dugau, husi EBF 1.2.3 Martinho de Araújo Ainaro, no kompostu husi estudante Pré-Eskolár na’in 31, Síklu 1 no 2 hamutuk estudante na’in 71. No eskola refere harii iha tinan 2018,” ME hatete.
Kondisaun real
Kada dader, labarik sira iha aldeia Mausuka, Suku Maununu, Postu Administrativu Ainaro, Munisipiu Ainaro, lao ba sira-nia edifisiu eskola ne’ebé didin ho kalen metade de’it no bainhira iha tempu udan monu rai, udan-been sulin mós tama iha eskola laran.
Iha eskola ne’ebé hanaran Eskola Filial Dugahau ne’e iha sala tolu ne’ebé durante ne’e sai fatin ba estudante na'in 85 husi klase dahuluk to'o datoluk halibur no aprende ho ekipamentu ne'ebé mós limitadu.
Xefe Suku Maununu, Valente Ramos, konta “Ami-nia komunidade mak harii rasik eskola ne’e, uza kalen no ai. Maibé ninia kondisaun la merese.Iha tempu udan, bee tama ba eskola laran no labarik sira tenke para estuda. Kadeira no meza iha maibé uitoan, bibluateka mós laiha.”
Manorin sira esforsu tuir kbiit ne’ebé sira iha hodi hanorin estudante sira, maibé fasilidade ne’ebé la sufisiente sai dezafiu boot ida.
Estudante sira tuur hamutuk iha kadeira ne’ebé kloot, hakerek iha kadernu ne’ebé sira iha, no aprende mós hodi adapta an ho kondisaun sala ne’ebé la seguru.
“Fatin la dignu atu halo aprendizajen. Tempu udan dala-ruma sira la eskola tanba kondisaun eskola mak la di’ak,” dehan Xefe Suku ne’e ba Jornalista Jornal INDEPENDENTE, iha Ainaro, Segunda (16/02).
DILI:Polisia Sientifika Investigasaun Kriminal konsege identifika no halo kapturasaun ba Timor-oan ida ho inisial JM ne’ebé deskonfia bosok ema atu rekruta ba servisu iha Australia. Ninia asaun ne’e rezulta vitima balun lakon osan to’o rihun $11.
RAEOA: Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão aloka osan rihun $10 hodi apoia finalizasaun konstrusaun kapela rua iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusse Ambeno.
Ajuda ne’e fó liu husi Ministru Obras Publika, Samuel Marçal, ne’ebé reprezenta Primeiru Ministru.
LIKISA: Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, enkoraza Likisá-oan sira atu hamutuk ho hanoin ida de'it no halo reflesaun kle'an hodi prepara an simu eleisaun Governu Lokál iha 2027.
DILI: Ekipa Interministerial konstitui TIMOR GAP,E.P, MPRM, MJ, MJDAK, MOP, MPIE, MAPF, MAE, MACLN no MI sosializa segunda-feira ne’e, rezultadu identifikasaun no planu realiñamentu auto Estrada Zumalai-Natarbora ba komunidade afetada iha Zumalai, molok halo reidentifikasaun ba rai no propriedade.
DIL: Serbisu Migrasaun forma ona ekipa investigasaun relasiona ho alegasaun katak funsionáriu ida fasilita sidadaun Indonézia ida ho pasaporte ne’ebé kaduka atravesa fronteira Batugade.
DILI: Dezde Janeiru to’o 23 Fevereiru 2026 ne’e, Hospital Nasionál Guido Valadares rejista pasiente dengue na’in 824, husi númeru ne’e na’in 14 mak lakon vida, kompostu husi mane na’in sia no feto na’in lima, maioria ho idade tinan 15.
DILI: Falintil Forsa Defeza Timor-Leste kria kooperasaun bilateral ho Angkatan Darat, Tentara Nasional Indonesia, iha area treinamentu militar, intelijensia, no edukasaun. Akordu ne’e vale ba tinan 10, foku ba hasa’e kapasidade membru F-FDTL.
Komadante Komponente Terrestre, Koronel Domingos da Costa Soares ‘Dobu’ esplika katak, kooperasaun ne’e inklui treinamentu no troka informasaun intelijénsia nian; treinamentu fíziku no tátika operasionál militar; no treinamentu akadémiku iha eskola militár TNI ba ofisiál F-FDTL sira.
“Ohin ami asina akordu ba tinan 10 nian kona-ba apoiu treinu no edukasaun ne’ebé TNI liu husi Angkatan Darat fó mai ita-nia F-FDTL husi Komponente Terrestre nian, oinsa atu fó kapasitasaun ba ita-nia forsa sira, tantu husi soldadu ate ofisiál ne’ebé mak hetan oportunidade,” dehan Koronel Dobu ba jornalista sira, iha JL Word Metiaut, Díli, Segunda (23/02).
Aleinde edukasaun, nia hatutan, kooperasaun ne’e mós inklui fó kapasitasaun ba servisu intellijensia, edukasaun fiziku no operasaun tatika militár nian.
“Parte husi Indonézia prontu apoiu ita atu nune’e ita bele halao treinamentu hamutuk hodi fó esperiensia ba malu tanba ne’e ita nafatin koloka ita-nia efetivu na’in 2 ou na’in 3 ba indonezia hodi tuir formasaun,” katak nia.
Iha fatin hanesan, Deputy Assistant Chef Of Staff for Intelligence,Brigadir Jenderal Vilian Wicaksono hatete, forum ne’e importante hodi hametin kooperasaun bilaterál entre TNI ho F-FDTL.
"Ha’u fiar katak liu husi sorumutu ne’e, ita sei bele halo revizaun ba realizasaun sira, troka hanoin, no dezenvolve programa foun sira ne’ebé sei lori benefísiu mútuaba ezérsitu rua ne’e iha futuru,” katak nia.
DILI: Iha marjen husi Sesaun ba dala-61 Konsellu Direitus Umanus Nasoens Unidas nian iha Genebra, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hala’o sorumutu informál ida ho Ministru Negósiu Estranjeiru Angola nian, Téte António, hametin relasaun entre país rua.
DILI: Ohin Parlamentu Nasionál, liu husi sesaun plenáriu ordináriu Deputadu sira hala'o diskusaun no votasaun ba Proposta Rezolusaun nú 50/VI/33ª-prova Adezaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) ba Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba izensaun vistu.
Diskusaun ba Proposta rezolusaun akompaña husi Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel no nia komitiva, nune’e Parlamentu Nasionál aprova ho votus unanimidade ho rezultadu votu a-favor 56, kontra 0, no abstensaun 0.
Aprovasaun proposta rezolusaun ne’e fó ona oportunidade ba sidadaun timor-oan bele viajen ba nasaun membru ASEAN ho vistu livre durante loron 14 nia laran.
Iha intervensaun Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel hateten katak, izensaun vistu ne'e hanesan akordu-kuadru ida ne'ebé sei aplika iha rejiaun tomak, ba tipu pasaporte tolu (Diplomátiku, Servisu, no Komun).
Vise-Ministra Milena Rangel afirma, akordu ne'e rasik anteriormente tama ona iha lista atu finaliza molok Timor-Leste nia adezaun. Depois ho prosesu ne'ebé la'o no remata tiha negosiasaun bilateral ho país membru sanulu hotu.
Maske Timor-Leste finaliza ona, maibé sekretariadu informa fali katak akordu ne'e seidauk entrada em vigór tanba estadu membru balun seidauk ratifika.
“Tanba ne'e, ita nia prosesu finaliza ona, maibé ita rai hela tanba hakarak hare uluk estadu membru sira seluk atu ratifika mak ita mos avansa, tanba se lae, ita kumpri ona, maibé membru balun seidauk halo sira nia prosesu internu final. Maibé iha fulan Novembru, estadu membru ikus liu ratifika ona, entaun lista ne'e tama ba lista pilar polítika seguransa, para TL prosesu asuntu internu nian. Tanba ita finaliza ona ho ita nia membru sira bilateralmente, akordu-kuadru ida ne'e fo tempu ba ita, la presiza vistu ba pasaporte tolu ne'e hotu, dentru durasaun loron 14. Nune'e, ho ratifikasaun ohin loron ni’an, fó dalan ona ba Timor-Leste atu viajen ba país membru ASEAN sira, sem vistu,” Dehan Vise Ministru Asuntu ASEAN, Milena, liu husi komunikadu ne’ebé media online INDEPENDENTE husi Media Parlamentu Nasionál, Tersa (24/02).
DILI: Embaixadora Nova Zelándia iha ASEAN no Timor-Leste, Joanna Jane Anderson, hasoru-malu ho Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hodi atualiza kompromisu atu fó nafatin apoiu ba dezenvolvimentu TL nian liu husi kooperasaun bilaterál.
DILI: Komisaun Nasionál Eleisaun afirma katak Polisia Nasional Timor-Leste iha kompetensia atu foti medida hasoru Partidu Politiku ne’ebé ninia atividade konsolidasaun perturba orden públiku.
DILI:Komisaun Anti Korrupsaun selebra ninia ezistensia ba tinan 16 iha 20 Fevereiru ne’e, ho reflesaun kona-ba jornada no dezafiu ne’ebé instituisaun estadu ne’e sei hasoru.