MS-Australia realiza workshop ba haforsa sistema saúde primária iha TL Featured

By Graça de Carvalho Marsu 20, 2026 162
FOTO: Palasiu das Cinzas FOTO: Palasiu das Cinzas

DILI: Polítika haforsa sistema saúde primária iha Timor-Leste, tanba ne’e governu Timor-Leste liu husi Ministériu Saúde no embaixadór Austrália iha Timor-Leste realiza Workshop kona-ba programa Fortalesimentu Sistema Kuidadu Saúde Primária iha Timor-Leste.

Vise Ministru Fortalesimentu Instituisionál Saúde, José dos Reis Magno hatete, desde independensia Timor-Leste halo ona progresu iha rekonstrusaun sistema saúde nian ho kompromisu nasionál ida ne'ebé klaru, kuidadu saúde primáriu hanesan fundasaun ba servisu saúde universál no ekitativu parseria liu husi programa ne'e reflete duni kompromisu ida ne e.

"Programa Fortalesimentu Sistema Kuidadu Saúde Primáriu tulun ita atu labele haree deit ba solusaun tempu badak no substituisaun servisu Governu, hodi foka liu ba kestaun ne'ebé improtante liu, sistema ida ne'ebé forte, instituisaun ne'ebé iha kapasidade, no forsa traballu saúde ne'ebé iha konfiansa atu fó kuidadu besik ba komunidade sira,"dehan José dos Reis Magno, ba Jornalista sira iha Novu turizmu, kinta(19/03).

Nia dehan, programa Fortalesimentu Sistema Kuidadu Saúde Primária - parseria ida ne'ebé halo ona kontribuisaun balun ba sistema saúde Timor-Leste nian, ho esforsu koletiva hamutuk reflete servisu saúde hodi kontribui ba sistema saúde iha Timor-Leste.

" Ha'u haksolok tebes tanba ohin loron bele mai ko'alia ho ita-boot sira hodi reflete hamutuk ita-nia esforsu koletiva liu husi programa Fortalesimentu Sistema Kuidadu Saúde Primária - parseria ida ne'ebé halo ona kontribuisaun balun ba sistema saúde Timor-Leste nian, horsehik no ohin loron, ita laos mai hamutuk deit atu konklui faze implementasaun ida. Ita mai rekoñese hamutuk ita-nia jornada haforsa sistema saúde, aprende didiak husi esperiénsia lubuk ida  ne’ebé ita ultrapasa ona, no haree ba oin oinsá ita sei mantein no haklean liu tan progresu hirak ne'e ba povu Timor nia saúde,"nia subliña.

Nia esplika, programa ida ne'e Ministériu Saúde ho parseiru sira servisu hamutuk atu reforsa polítika, planeamentu no koordenasaun, investe iha dezenvolvimentu forsa traballu saúde nian hadia planeamentu no jestaun finanseira iha nivél munisipiu.

"Reforsa sistema informasaun saúde no fornesimentu medikamentu no apoia hadia kualidade servisu no kontabilidade tiha fasilidade saúde. Anota mós katak, progresu hirak ne'e hala’o ho lideransa Ministériu Saúde nian, ha ninia kolaborasaun besik ho nivel nasionál no munisípiu, liuliu iha Dili, Ermera no RAEOA. Durante tinan lima nia laran ita obzerva hamutuk ona katak sistema saúde mos kontinua hetan dezafiu husi ameasa saúde públika no mudansa klimátika, hanesan pandemia COVID-19, inundasaun, dengue no rabies,” nia haktuir.

Tanba ne'e mak iha momentu reflesaun ida ne'e mós fó oportunidade atu aprende ho onestidade, desentralizasaun kontínua sai hanesan oportunidade ida, maibé mos nesesita atu reforsa liután kapasidade jestaun, koordenasaun, no responsabilidade liu-liu iha nivél munisípal ka rejional.

"Ita aprende ona katak formasaun deit la natón, melloramentu ne'ebé sustentavel presiza supervizaun suportivu rutina, sistema de apoiu ne'ebé funsiona, no responsabilidade ne'ebé klaru. Ita mos aprende katak, kuidadu saúde primáriu ne'ebé forte depende ba aproximasaun integradu entre programa iha nivel sistema, no ho komunidade siratanba ne'e  ha'u agradese tebes ba Governu Australia, Parseria ba Dezenvolvimentu Umanu, ita-nia parseiru implementador tékniku sira, tanba hahú ona aproximasaun olístiku ba fortalesimentu sistema Kuidadu Saúde Primariu apoia ami atu lidera no halo prestasaun KSP ne ebé ho kualidade no inkluzivu.”

“Hakarak agradese mós ba profesional saúde sira hotu ne'ebé komprometidu tebes hodi aproveita apoiu ida ne'e, tha nivel sentral, no iha Dili, Ermera, no atu hakat ba oin, ita-nia prioridade klaru tebes, atu konsolida progresu diak hirak ne'e no mantein nafatin kuidadu saúde primáriu hanesan sentru ba ita-nia sistema saúde,” nia esklarese.

Iha fatin hanesan, Adjuntu embaixadór Austrália iha Timor-Leste, Edward Wilkinson, infoma onra  ida ba nia hodi mai hamutuk ho sira ohin iha etapa importante ida ne'e, sorumutu revizaun nasionál finál ba programa apoiu tinan husi Australia nian ba Ministériu Saúde parseiru sira hanesan Parseria ba Dezenvolvimentu Umanu.

“Durante dékada ikus, Austrália no Ministériu Saúde servisu hamutuk hodi hametin komponente krítiku balun iha sistema saúde Timor-Leste nian.Sente hanesan tinan 10 tempu ne'ebé naruk, maibé ita hatene katak Timor nasaun joven ida no dezafi barak ne'ebé mosu depois de restaurasaun independénsia iha tinan 26 liubá, signifikante tebes," afirma Edward Wilkinson.

Nia dehan,laiha dúvida katak nesesidade atu harii fali sistema saúde presiza esforsu barak, tanba Sistema saúde komplikadu tebes.

"Ho nune'e, ohin ita selebra progresu hodi alkansa nivél no kualidade servisu sira ne'ebé ita haree,"nia dehan.

Tanba inan isin-rua hotu-hotu iha asesu ba partus ho asisténsia husi pesoál saude, ba servisu maka'as hodi asegura labarik sira hotu ne'ebé iha tinan lima mai karaik simu vasinasaun no proteje direitu ba feto hotu-hotu atu hetan asesu ba servisu saúde seksuál no reprodutiva ne'ebé komprensivu.

“Ha'u hatene katak serbisu ida-ne'e la fasil,dezafiu sira-ne'e barak no dala barak liu sente katak susar atu ita kontrola. Kolaborasaun durante tinan 10, iha programa saúde, ita haree dezafiu barak. lha mós buat barak ne'ebé ita bele hatete katak kontrola ladiak.Maibé ita mós haree katak bainhira ita tau esforsu hamutuk hodi kompleta malu ho ita nia abilidade no influénsia, ita bele hetan no haree nia rezultadu,” katak nia.

Nia esplika, rezultadu sira hanesan susesu iha estabelesimentu ba programa edukasaun médika ba Pos graduadu Medisina Família Integradu ne'ebé lidera husi Timor oan rasik, rezultadu sira hanesan servisu ambulánsia nasionál ne'ebé agora bele independentemente, segura númeru funsionamentu ambulánsia nian.

"Ita haree feto barak ne'ebé mak halo komunikasaun ba sira nia parteira liu husi propgrama Liga Inan, no hili atu partus ho seguru iha fasilidade saúde. Ita mós haree servisu ne'ebé asesivel liu ba ema ho defisiénsia sira no hasai obstákulu balun ba feto sira ne'ebé esperiénsia violénsia bazeia ba jéneru.Maibé ita sei hatene, mudansa hirak-ne'e la sustentavel se ita la iha kompromisu atu hametin elementus baziku sistema saúde nian. Pesoál saúde sira presiza hetan treinamentu di'ak," nia esplika.

Tanba sira presiza fornesimentu aimoruk no ekipament esensiál atu halo sira-nia servisu, xefe sentru saúde sira presiza abilidade iha planeamentu no orsamentu,presiza dadus di'ak ba planu servisu no responde ba nesesidade saúde komunidade nian.

"Hamutuk ita halo ona progresu balun kona-ba elementus baziku sira ne'ebé importante tebes. DNFM no INFPM agora iha asesu ba sistema ida-ne'ebé metin hodi halo monitorizasaun no jere ai-moruk esensiál sira iha nasaun laran tomak,"nia Konklui.

Rate this item
(0 votes)

Independente Digital TV

Follow us on Facebook

Kalendariu Notisia

« March 2026 »
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31