Tuir komunikadu ofisiál KAK ne’ebé Jornal INDEPENDENTE asesu, iha 7 Abril 2026, ekipa KAK lideradu husi Komisáriu Adjuntu Servisu Apoiu no Kooperasaun, Miguel Faria, hamutuk ho espesialista anti-korrupsaun halo inspesaun no monitorizasaun iha eskola ualu (8) iha Postu Administrativu Same-Vila, Alas no Fatuberliu.

Inspesaun ne’e nu’udar parte husi Planu Asaun Anuál (PAA) 2026, ho objetivu atu avalia se implementasaun Programa Merenda Eskolar (PME) refleta prinsipiu transparénsia, akuntabilidade no legalidade, tuir matadalan tekniku no prosedimentu ne’ebé Ministériu Edukasaun (ME) hatuur.

Menu la tuir padraun

Rezultadu inspesaun loron tolu iha terenu hatudu katak implementasaun PME iha eskola barak la tuir regra. KAK identifika katak menu aihan ne’ebé te’in ba estudante sira la tuir padraun nutrisaun ne’ebé define ona.

La’ós de’it ne’e, dadus estudante ne’ebé uza hodi aloka orsamentu mos ladún akuradu, tanba númeru ne’ebé rejista aas liu kompara ho situasaun reál iha eskola sira. Situasaun ida ne’e loke posibilidade ba má jestaun no risku korrupsaun iha uza osan públiku.

Indikasaun interferénsia no falta kontrolu

KAK mós deteta indisiu katak autoridade kompetente balun halo indikasaun direta ba kompaña espesífiku atu fornese aihan ba programa ne’e, ne’ebé la tuir prosedimentu aprovizionamentu ofisiál.

Iha tempu hanesan, sistema jestaun no kontrolu iha terenu konsidera fraku.Iha eskola ensinu báziku siklu 1 no 2, hamutuk ho pre-eskolár balun, programa merenda eskolar atualmenti paradu hela.

Problema kapasidade mós sai pontu importante.KAK deskobre katak kojineira balun seidauk hetan formasaun kona-ba implementasaun menu tuir matadalan, inklui preparasaun relatóriu orsamentu no dokumentasaun resibu, ne’ebé barak la kompletu.

Kondisaun te’in la ijieniku no insentivu ki’ik

Observasaun iha terenu mós hatudu katak kondisaun fatin te’in ladún favoravel no la garante padraun ijiene.Alende ne’e, iha informasaun kona-ba utilizasaun aihan kontrabandu iha prosesu te’in ba estudante sira.

Kojineira sira mós hato’o lamentasaun kona-ba insentivu ne’ebé ki’ik—entre $50 to’o $70 kada fulan—no iha balun seidauk simu sira-nia direitu.

Rekomendasaun

Hodi responde ba situasaun ne’e, ekipa KAK halo akonsellamentu direta ba responsavel sira iha terenu atu kumpre prosedimentu legál no tekniku, no ezekuta orsamentu tuir prinsipiu integridade, transparénsia no akuntabilidade.

KAK agora prepara relatóriu inspesaun profundu, inklui analiza risku korrupsaun, no sei hato’o rekomendasaun estratéjiku ba entidade kompetente sira atu hadi’a sistema jestaun no kontrolu.

Instituisaun ne’e mós hato’o relatóriu ba autoridade munisipál Manufahi, ne’ebé rekoñese katak iha dezafiu lubuk ida iha implementasaun PME no promete atu hadi’a sistema iha futuru.

Molok ne'e, Primeiru Ministru, Xanana Gusmão, mós fó atensaun ba problema merenda eskolar durante nia vizita ba munisípiu sira.

Xanana observa katak estudante barak simu hahán iha kuantidade barak liu, to’o barak mak la han hotu no fakar de’it. Situasaun ne’e, tuir nia, hatudu falta planeamentu no kontrolu ne’ebé di’ak.

“Ha’u fó lembra ona ba Ministra Edukasaun, ha’u haree alunu sira iha munisìpiu simu fali nasi kotak, iha nasi kotak laran haree etu barak, aumenta modo tahan, naan, ikan, kulu, labarik sira lori ba loke barak demais, haan la hotu fakar de’it,” dehan PM Xanana.

Xefe governu konta, uluk nia sei kiik nia haan de’it produtu lokal hanesan fehuk no aifarina.

“Tanba ne’e ita fò lembra katak fò hahàn barak liu ba estudante la di'ak.Fó natoon, la'e ita estraga de'it, ne'ebé buat barak ita tenke kurije nafatin,” Xanana konklui.