Vizita no sosializasaun ne’e hala’o ba partidu politiku sira, hanesan: Frente Revolusionariu Timor-Leste Independente (Fretilin), Congressu Nasional ba Rekontrusaun Timor (CNRT), Partidu Demokrátiku (PD), Partidu Libertasaun Popular (PLP) no Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan (Khunto).
Iha sosializasaun ba loron daruak nian, iha 23 Janeiru, iha iha sede PD, Aldeia Soraha, Suku Ma’abat, Munisipiu Manatutu, partido politiku sira hato’o preokupasaun barak, husi laiha sede rasik, lei ne’ebé bandu funsionariu publiku nu’udar kuadrus politiku hodi halo kampaña iha eleisaun, to’o halo rekomendasaun atu reprezentante povu iha Parlamentu Nasional tenke iha nivel akadémiku aas.
Kuadrus partidu politiku sira hato’o preokupasaun balun relasiona ho eleisaun no kampaña sira anterior. Tuir sira, iha tempu kampañia no eleisaun, Kuadrus Partidu balun la partisipa, tanba sira nu’udar mós funsionario públiku iha administrasaun estadu.
Tanba, tuir Lei Funsaun Públika númeru 08/2004, bandu mós funsionáriu públiku atu hala’o propaganda polítika durante iha servisu fatin.
Hatan ba preokupasaun ne’e, Prezidente Komisaun Nasionál ba Eleisaun, José Agustinho da Costa Belo Pereira hatete, sei deskute ho Komisaun Funsaun Públika, atu bele trata Funsionario Públiku ne’ebé haknar-aan iha Kuadrus Partidu Politikus, bele ezerse sira nia direitu hanesan mós ho sidadaun sira seluk.
“Iha tempu eleisaun tanba ita haree katak funsionariu públiku iha direitu hanesan mós ho sidadaun hotu-hotu, polítika ne’e hanesan direitu fundamental ba ema hotu, maibé sira hanesan funsionariu públiku lei limita. Tanba ne’e maka ami hanoin deskute mós ho funsaun públika, liliu tempu ba eleisaun parlamentár, karik sira hanesan kaudru ruma sira iha mós tratamentu ne’ebé oinsa iha lisensa espesiál ba sira”.
Prezidente CNE hatutan, tanba eleisaun ne’e maka substansia importante atu sidadaun sira espresa sira nia votu.
Entretantu, iha biban ne’e, Prezidente Partido Demokratiku Munisipiu Manatuto, Carlito Pinto hatete, maioria funsionariu públiku iha Timor-Leste inklina-aan iha partidu, tanba ne’e husu Komisaun Funsaun Públika atu bele fó mós oportunidade ba Funsionariu Públiku ne’ebé haknar-aan iha kuadru partidu atu bele partisipa mós iha kampañia no eleisaun.
“Iha eleisaun, dala ruma funsaun públika bandu sira bá, mais ami nia hanoin sé nia (funsionariu publiku) nia direitu iha politiku ne’e bele lakon, tanba ne’e ha’u hanoin bele tolera, fó oras ida ka rua atu nia bele tuir eleisaun”.
Partidu lima seidauk iha sede rasik
Aliende ne’e, Partidu lima ne’ebé iha asentu parlamentar seidauk iha sede rasik ka sede própriu iha munisipiu Manatuto, nune’e sei utiliza deit Koordenador Partidu sira nia rezidensia hodi hala’o atividade partidu nian.
Nune’e, tuir lei eleitoral, iha tinan 2027, sei iha eleisaun kamára munisipál, lei eleitoral ne’e mós husu ba partidu politiku sira hotu, bainhira kompete iha eleisaun jerál no munisipiu, tenke iha sede própriu iha munisipiu sira.
Prezidente CNE, José Agustinho da Costa Belo Pereira hatete, partidu polítiku tenke iha sede rasik, atu bele sosializa edukasaun polítika ba kuadros no militante sira, tanba funsaun partidu politiku importante ba dezenvolvimentu nasaun demokratiku.
Tanba kada tinan, bainhira partidu ne’ebé asentu iha Parlamentu Nasional hetan subvensaun públika hodi benifisia ba programa partidu nian.
“Vizita partidu ne’e, atu haree besik liu sira nia kondisaun liliu sede ne’ebé sira iha, tanba ita nia Estadu apoiu tebes partidu sira ne’ebé asentu iha Parlamentu atu organiza diak liu tan sira nia papel atu hakbesik liu tan edukasaun politika ba ita nia eleitór sira em-jerál,”dehan nia iha ambitu vizita Partidu CNRT no sosializa regras eleisaun kamára munisipál ba kuadrus partidu CNRT, iha Salaun CNE, Aldeia Biuak, Suku Aiteas, Munisipiu Manatuto (23/01).
Iha fatin hanesan, Koordenador Interinu Partidu CNRT, Gabriel Soares hatete, Partidu CNRT durante ne’e uza deit sede provizoriu no seidauk iha sede ne’ebé proprio, nune’e tuir planu sei sosa rai ho subvensaun ne’ebé sira iha, hodi harii sede ne’ebé permanente.
“Ami hanoin hela atu sosa rai ida hodi konstrui sede ba, durante ami uza sede ne’ebé iha hanesan provizoriu, tanba uza rai estadu,”dehan nia.
Iha sorin seluk, Koordenadór Partidu KHUNTO, Munisipiu Manatuto, Manuel Gonzaga, hatete, Sede KHUNTO estabelese ona, maibé seidauk kompleta, tanba sei iha problema kona ba estatutu rai.
Entretantu, ba Partidu Demokratiku (PD), FRETILIN no Partidu Libertasaun Nasional (PLP), mós seidauk iha sede ne’ebé propriu hodi hala’o atividade no edukasaun politika nian.
Enkuantu, kona ba eleisaun kamára munisipál no eleisaun prezidensiál, Partidu lima ne’e preparadu ona atu kompete iha eleisaun sira mai.
CNE husu Khunto deskuti sira-nia futuru
Iha tempu hanesan, Komisaun Nasional Eleisoens husu mós ba Partidu Khunto atu deskute ona futuru partidu ne’e nian, atu nune’e evita indikasaun sira ne’ebé sita kona ba partidu Khunto mai husi organizasaun, ne’ebé mós aplika hela sistema monarkia iha partidu laran.
Prezidente CNE José Agustinho da Costa Belo Pereira hatete, evita publiku nia tendensia sira maka partidu deskute ona futuru partidu nian.
“Tanba ne’e maka enkontru sira ne’ebé imi sei halo, reunaiun alargada ne’ebé partidu Khunto halo, deskute ona kona ba futuru partidu nian, atu ema hotu-hotu iha eleisaun karik, grupo tradisionais, partidu sira seluk hanesan Fretilin, PD, CNRT, Khunto bele ba mai malu,” dehan nia iha ambitu vitiza ba Partidu Khunto, iha Aldeia Soraha, Suku Ma’abat, Munisipiu Manatuto, Sesta (23/01).
Prezidente CNE hatutan, eleisaun kamára munisipál ka poder lokál, hanesan parte ida atu kompleta estrutura nasional.
Nune’e, liga ho alterasaun daruak lei partidus politikus nian, Koordenadór Partidu Khunto, Munisipiu Manatuto, Manuel Gonzaga hatete, Khunto prontu simu desizaun husi Governu no prontu atu hadia iregularidade sira ne’ebé mosu, tuir desizaun justisa nian.
Entretantu, rekorda katak, iha loron 14 fulan-janeiru, tinan ne’e, Governu liu husi reuniaun Konsellu Ministrus halo ona alterasaun daruak ba lei partidus polítikus ho objetivu atu hametin natureza demokratika interna partidu politiku nian no prevene ligasaun naran partidu politiku sira nian ho naran organizasaun rezistensia nian.
Enkuantu, iha dekretu lei ne’e atu define regras sira ba asaun partidaria nian hodi garante funsionamentu partidu politiku sira nian iha TL.
Iha futuru deputadu tenke ho nivel akadémiku aas
Kuadrus Partidu Demokratíku iha Munisipiu Manatutu sujere atu iha futuru, partidu politiku ne’ebé reprezentante povu iha uma-fukun parlamentu nasional tenke ema ho nivel akadémiku lisensiadu, mestradu no dotoramentu, atu nune’e deskute povu nia nesesidade ho profisional.
Kuadrus partidu demokratiku hato’o sujestaun ne’e iha ambitu vitiza partidu no sensibilizasaun regras ba eleisaun kamára munisipal no eleisaun prezidensial husi Komisaun Nasional ba Partidu Demokratiku, iha Aldeia Soraha, Suku Ma’abat, Munisipiu Manatuto, sesta foin lalais ne’e.
Prezidente Partidu Demokratiku Munisipiu Manatuto, Carlito Pinto husu ba Komisaun Nasionál Eleisoens tenke prepara ona kriteria balun atu bele implementa, minimu ema ne’ebé reprezenta povu tenke iha nivel akadémiku aas.
Hatan ba sujestaun ne’e, Prezidente CNE, José Agustinho da Costa Belo Pereira hatete, Komisaun Nasional Eleisaun sei aposta sujestaun sira hodi deskute ho parlamentu nasional, tanba deputadu sira ne’ebé reprezentante povu la’ós deit atu iha esperensia, maibé tenke iha mós kualidade siensia no kualifikasaun.
Enkuantu, tuir observasaun publiku nian, partidu politiku ne’ebé reprezenta povu iha uma-fukun Parlamentu Nasional maioria la deskute problema ne’ebé povu infrenta, maibé deskute liu interese partidu nian.