Diretór Gabinete Polítika Planeamentu, Kooperasaun no dezenvolvimentu Saúde, Ministeriu Saude (MS), Florindo Gonzaga hatete, MS servisu hamutuk ho Menzies implementa programa Wolbachia, no daudauk ne’e tama ona iha etapa monitorizasaun atu haree efetividade husi programa refere.
"Estabelesimentu Wolbachia ne'e hahú survey lubun ida. Iha etapa release ninian 20 semanas maibé ita hetan adisional husi sujestaun péritu sira fó hatene mai ita katak aumenta tan semana haat, tanba ne'e mak ba iha implementador etapa release ka husik susuk nian ita foin konklui iha dia 31 Janeiru ka iha semana kotuk," dehan Florindo ba jornalista sira hafoin partisipa programa Kafé Dader, iha edifisiu RTTL, Kaikoli, Kuarta (04/02).
Nia esplika, monitorizasaun presiza tempu tanba outcome husi programa Wolbachia labele haree kedas. Maske nune’e, iha sinal pozitivu ne’ebé bele komesa haree iha tinan dahuluk implementasaun.
"Ita halo ona monitorizasaun lubuk ida. Ita foti fali susuk sira ne'e iha títik sira ne'ebé mak ita husik hodi halo estudu diagnóstiku atu identifka presentajen susuk Wolbachia iha akumulativu susuk sira ne'ebé mak ita foti," dehan nia.
Iha fulan Setembru 2025, nia informa, porsentajen Wolbachia foin 11-12 pursentu. Iha fulan Outubru no Novembru sa'e ba 20 to'o 40 pursentu, no iha Dezembru sa’e ba 60%.
Tuir Florindo, programa Wolbachia presiza atinji to’o 80-90 porsentu atu bele kontrola dengue ho efetivu.
Nia esplika katak, iha situasaun ohin loron, husi susuk 10 ne’ebé tata ema ida, pelumenus neen iha Wolbachia, enkuantu haat seluk seidauk, nune’e kontinua sai susuk aedes aegypti no bele lori virus dengus.
“Tanba ne'e mak situasaun dengue ne'e ita sei haree hela, maibé atu ita halo fali komparasaun hahú tinan 2005 to'o ohin loron númeru kazu dengue barak liu iha 2022, ne’ebé ho kazu 5.800 no mate iha 58. Ho situasaun refere ita lakohi atu repete tan fali,” katak nia.
Fumigasaun sei la hamate Wolbachia
Relasiona ho fumigasaun no fahe aimoruk abatizaun, Florindo Gonzaga haktuir katak intervensaun kimiku sira ne’e sei la fó impaktu ba susuk Wolbachia, tanba susuk refere molok atu husik halo ona teste iha laboratóriu.
"Intervensaun kímiku tantu fumigasaun ou abatizaun nia sei laiha impaktu ba Wolbachia. Ita mós teste rezisténsia ba iha kímiku sira ne'ebé mak iha,” dehan nia.
Tuir nia, fumigasaun no abatizaun laos atividade foun maibé programa rutina MS ne’ebé halo kedan hahú iha tinan 2005.
Hakarak lee notisias nee kompletu, asesu deit pajina e-paper INDEPENDENTE: https://digital.independente.tl edisaun kuarta (04/02).