Print this page

FONGTIL nota vizita PM Austrália la enfaze Greater Sunrise Featured

By Cristina Ximenes Fevereiru 13, 2026 157
Direitór Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus Xavier. FOTO: Media-FONGTIL// Direitór Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus Xavier. FOTO: Media-FONGTIL//

DILI: Forum Organizasaun Naun Governamentál Timor-Leste nota katak vizita Primeiru Ministru Austrália, Anthony Albanese,mai mai Timor-Leste la enfaze ba prosesu negosiasaun Greater Sunrise, maibé foku liu ba kestaun polítika no kooperasaun ekonómia iha nivel jeral.

Direitór Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus Xavier hatete, Greater Sunrise (GS) la’ós de’it kestaun tékniku, maibé prosesu negosiasaun polítika-ekonómika ida ne’ebé presiza desizaun klaru husi lideransa rua-nain.

"Ha'u nota deklarasaun Primeiru Ministru Austrália, maibé la fó enfaze ba buat saida mak Timor-Leste ho Austrália halo tiha ona, liu-liu iha kontestu Greater Sunrise," dehan Inocencio ba jornalista Jornál INDEPEDENTE, iha nia kna'ar fatin, Kaikoli, Tersa (10/02).

Tanba, nia dehan, Australia iha nafatin rezerva no dudu kompaña Woodsidehodi halo negosiasaun ho estadu Timor-Leste.

"Deklarasaun (PM Australia) iha Parlamentu Nasionál ne'ebé ha'u haree, iha de'it kooperasaun ba oin, ba ekonómia rezilente, mais la temi asuntu sira ne'ebé mais substansial, liu-liu liga ho Greater Sunrise, ne'ebé tuir loloos ita-nia espetativa ho vizita Primeriu Ministru Austrália ne'e iha ona lampu verde ba kestaun dezenvolvimentu Greater Sunrise ne'e," katak nia.

FONGTIL reforsa, papel sentrál iha prosesu negosiasaun ne’e mak Timor Gap no Woodside, tanba sira nu’udar empreza ne’ebé reprezenta interese estadu idaidak nian. Tanba ne’e, tenke iha kapasidade téknika no polítika atu halo negosiasaun ho baze dadus no vizaun nasaun nian.

Molok ne’e, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, haloos kompriensaun públiku relasiona ho Greater Sunrise hodi afirma katak kampu mina no gas refere laos 100% Timor-Leste nian.

Afirmasaun ne’e PR Horta hato’o hodi hatan ba espekulasaun balun relasiona ho projetu Greater Sunrise (GS) no fó mós kompriensaun realistiku kona-ba pozisaun legal no jeopolitika Timor-Leste iha projetu mina no gas ho eskala internasional ne’e.

“Balun hanoin (GS) ne'e Timor nian, la'e, gás ne'ebé iha tasi okos ne'e, 2 mill ka 3 mill iha okos ne'e balun gás ne'e iha Austrália nia rai, mezmu halo tiha fronteira marítima Austrália sei iha pelumenus 20%,” dehan PR Horta ba jornalista sira hafoin partisipa iha aprezentasaun muzikál husi grupu Eskola Portuguésa Dili, iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Sesta (30/01).

Ho nune’e, Horta dehan, Timor-Leste tenke halo negosiasaun ho Austrália molok bele asina akordu final.

Tuir Xefe Governu ne’e, prosesu negosiasaun ne’e kleur laos tanba estagnasaun, maibé tanba kompleksidade tekniku, lei, no fiskal ne’ebé akompaña projetu mina no gas ho eskala boot ne’e.

“Demora ne'e ha'u kompriende duni tanba prosesu ne'e komplikadu loos, kompleksu, hatama impostu oioin ho Austrália nian, ita nian, tanba Greater Sunrise ne'e laos 100% ita nian," dehan Horta.

Maske nune’e, PR Horta garante katak konkordansia ba GS sei konklui no asina iha tinan ne’e.

"Prosesu negosiasaun Greater Sunrise ne'e la'o daudaun, ne'e garantidu ona tinan ida ne'e nia laran sira sei konklui, asina,” dehan Horta

Xefe Estadu ne’e hato’o mós ninia konfiansa ba kapasidade ekipa negosiasaun TL nian ne’ebé lidera husi PM Xanana.

“Maun Xanana domina, nia hatene kaer buat ne'e, 100% nia hatene, teknikamente, legalmente nia hatene, tinan sanolu ona, nia sai expert boot,” Horta dehan.

Horta mós apresia deklarasaun konjunta ne’ebé governu TL ho Australia hasai, ne’ebé nia konsidera profisional no reflete progresu signifikadu iha negosiasaun.

"Ha'u kontente loos ho komunikadu ne'ebé sai ne'e, ita-nia governu ho Governu Austrália mak hakerek, negósia. Ha'u hatete halo di'ak loos, bem feito, komunikadu ne'e profisionál no kualidade substansia. Vizita 100% susesu. Greater Sunrise sei mai Timor," katak Horta.

Rate this item
(0 votes)