Print this page

Bainhira distansia labele hamaus triste: Xanana nia silensiu ba Lu Olo nia pasajen Featured

By Ekipa INDEPENDENTE Juñu 25, 2026 371
PM Xanana nia karta sentidu kondolensia iha rezidensia maktoban, Farol Dili. Foto INDEPENDENTE PM Xanana nia karta sentidu kondolensia iha rezidensia maktoban, Farol Dili. Foto INDEPENDENTE

LAIHA distansia ne’ebé bele hadook duni tristeza, liuliu bainhira notisia ne’e lori naran husi kamarada funu nian. Ida ne’e mak akontese bainhira Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, simu notísia kona-ba eis Prezidente Francisco Guterres Lu Olo nia mate durante viajen Estadu ba rai li’ur.

Iha 20 Juñu 2026, hafoin vizita estadu iha Rusia, Xanana ne’ebé foin to’o iha Portugal simu notisia triste.

Tuir fonte ida iha grupu viajen ne’e, bainhira simu notisia refere, atmosfera ne’ebé barullu ituan nakfilak sai silensiu.

Tuir fonte ne’e, Xanana la hasai liafuan ruma. Nia nonook durante tempu naruk, hanesan fó fatin ba memória sira atu fila fali ba viajen naruk ne’ebé nia fahe ho saudozu iha istória luta no lala’ok nasaun nian.

“Exelensia nonook de’it kuaze oras haat ka lima. Husi nia oin ne’e ita hatene katak nia triste,” dehan fonte ne’ebé lakohi públika ninia identidade.

Durante tempu ne'ebá, atmosfera diplomátika, ne'ebé normalmente karateriza ho diskusaun no enkontru ofisiál sira, transforma ba espasu silensiu ida ne'ebé nakonu ho signifikadu pesoál. Tristeza ne’ebé la'ós de'it hanesan xefe governu ida, maibé mós hanesan belun ida ne'ebé lakon ninia kompañeiru istóriku.

Hafoin oras balun mout iha silensiu, Xanana bolu Vise Primeiru Ministru, Francisco Kalbuadi Lay, no fó orientasaun atu governu halo koordenasaun no preparasaun masimu ba serimonia funeral ba saudozu Lu Olo.

“Exelensia bolu Vise Primeiru Ministru hodi orienta atu koordena no organiza serimonia funeral ba saudozu Lu Olo,” fonte ne’e hatete tan.

Orientasaun ne’e laos de’it sinál katak governu tenke halo kedan asaun, maibé iha nia kotuk iha mensajen emosionál ida ne’ebé kle’an liu: omenajen ikus ida ba figura ida ne’ebé durante ne’e sai parte importante iha viajen polítiku no istóriku Timor-Leste.

Entre fronteira no distansia, eventu ne’e hatudu buat simples ida maibé forte tebes: katak tristeza la hatene distansia, no memoria kona-ba amizade no luta bele haksoit liu tempu no espasu.

Lu Olo nia mate lori hikas reflesaun kona-ba nasaun ninia viajen, katak Timor-Leste nia istória la’ós de’it harii husi instituisaun no podér, maibé mós husi relasaun umanu, solidariedade, no ain-fatin hamutuk nian ne’ebé rai hela iha viajen naruk nasaun nian.

Kondolensia husi kolega antigu ida

Iha 25 Juñu ne’e, loron ida molok halot saudozu iha Jardin Erois Metinaro, PM Xanana espresa kondolensia ne’ebé klean.

Iha deklarasaun ofisial, Xanana espresa ninia sentidu lakon, laos de’it institusional maibé mós pesoal.

S.E. o Senhor Primeiro-Ministro e toda equipa do Gabinete do Primeiro-Ministro manifestam profundas condolências pelo falecimento de Sua Excelência o Dr. Francisco Guterres “Lu Olo”, antigo Presidente da República. (S.E. Primeiru Ministru no funsionáriu tomak Gabinete Primeiru Ministru nian hato’o sentidu kondolénsia kle’an ba falesimentu Sua Exelénsia Dr. Francisco Guterres “Lu Olo”, eis Prezidente Repúblika),” haktuir mensajen ne’e, ne’ebé Jornal INDEPENDENTE asesu, Kinta (25/06).

Lu Olo koñesidu nu’udar figura sentral ida iha istoria politika Timor-Leste. Nia la’os de’it kaer kargu aas liu iha nasaun, maibé mós iha papel krusial ida iha luta naruk ba independensia no esforsu sira hodi hametin instituisaun demokratiku.

“Recordamos o seu contributo na luta da independência nacional e na consolidação das instituições democráticas do Estado. (Ita hanoin ninia kontribuisaun ba luta ba independénsia nasionál no konsolidasaun instituisaun demokrátika Estadu nian).”

Ba ofisiál Estadu balun, Lu Olo nia mate la’ós de’it lakon eis Xefe Estadu ida, maibé mós hanesan despedida ida ba kamarada ida ne’ebé sai sasin no halo parte iha viajen naruk nasaun ida ne’e nian. Memória sira ne'e agora halo parte iha narrativa istóriku, ne'ebé labele haketak husi prosesu dezenvolvimentu nasaun nian.

Iha mensajen hanesan, governu mós hato’o orasaun no simpatia ba familia en-lutada. Hein katak familia sei hetan forsa hodi hakat liu tempu tristeza ne’e.

“À família enlutada endereçamos as nossas mais sentidas condolências. (Ba família enlutada, ami hato'o ami nia sentidu kondolénsia).”

Iha tristeza nia leet, kondolénsia husi "belun antigu" ida sai hanesan afirmasaun katak relasaun entre líder sira la'ós de'it kona-ba pozisaun, maibé mós kona-ba memória naruk, viajen istóriku, no lasu umanu ne'ebé hakat liu domíniu polítiku.

La partisipa iha serimonia funeral

Maske sente triste, PM Xanana sei la partisipa iha serimonia funeral saudozu Lu Olo, tanba daudauk ne’e Xanana sei iha Portugal, no tuir planu sei fila mai Timor-Leste iha 29 Juñu ne’e.

“Primeiru Ministru nia ajenda loloos mak ida ne’e, to’o fali iha dia 29 (Juñu). Ha’u nu’udar (PM) interinu ne’e to’o iha 29 mak simu iha aeroportu,” dehan Vise Primeiru Ministru no Primeiru Ministru interino, Mariano Assanami Sabino.

Assanami hatutan, nia simu orientasaun husi PM Xanana hodi asume responsabilidade tomak atu asegura prosesu funeral ba saudozu Lu Olo.

“Primeiru Ministru orienta hakoi hanesan eroi, (no hatete) ‘hatene ona uluk avo Xavier hakoi oinsa, Mauhunu oinsa, La Sama oinsa’, ne’ebé ida ne’e de’it mak nia orientasaun,” Assanami dehan.

Kona-ba prezensa Xanana, Alkatiri dehan, nia laiha informasaun. Maibé nia hatene katak daudauk ne’e Xanana iha hela Portugal.

"Ha'u la hatene, mai husi Portugál to'o iha ne'e la'ós oras rua, ne'e oras rua nolu, sei iha tempu. Ha'u laiha informasaun sei mai ka la mai. Tempu sei iha, ne'e mak ha'u dehan," Alkatiri hatete.

Editor: Jorgino dos Santos

Rate this item
(0 votes)

Related items